بلاگ
بیرون زدگی دیسک کمر | علائم، علل و درمان غیرجراحی و جراحی
بیرونزدگی دیسک کمر یکی از شایعترین مشکلات ستون فقرات است که میتواند باعث درد کمر، درد پا و محدودیت در انجام فعالیتهای روزمره شود. بسیاری از افراد با شنیدن واژه «دیسک کمر» نگران جراحی یا آسیب دائمی میشوند، در حالیکه در بیشتر موارد این مشکل قابل کنترل و درمان است. در این مقاله با علل، علائم، انواع و روشهای درمان بیرونزدگی دیسک کمر آشنا میشوید.
بیرون زدگی دیسک کمر چست؟
بیرونزدگی دیسک کمر به حالتی گفته میشود که یکی از دیسکهای بین مهرههای ستون فقرات کمر از جای طبیعی خود کمی بیرون میزند و ممکن است به عصبهای اطراف فشار وارد کند.
دیسکها مثل بالشتک عمل میکنند و به حرکت نرم مهرهها کمک میکنند، اما وقتی بر اثر فشار، افزایش سن یا حرکات نادرست آسیب میبینند، ممکن است باعث درد کمر، درد پا، گزگز یا بیحسی شوند.
در زبان رایج، به بیشتر این مشکلات «دیسک کمر» یا «بیرونزدگی دیسک کمر» یا «فتق دیسک کمر» گفته میشود، حتی اگر شدت و نوع آن در افراد مختلف متفاوت باشد.
انواع آسیب دیسک کمر
بین عموم افراد، اصطلاحات «دیسک کمر»، «بیرونزدگی دیسک کمر» یا «فتق دیسک» به هر نوع مشکل دیسک بینمهرهای گفته میشود که باعث درد کمر یا پا میشود؛ اما از نظر پزشکی، شدت این آسیبها بسیار اهمیت دارد و انواع آسیب دیسک را به خفیف، متوسط، شدید و پارگی دیسک کمر تقسیم میکند.
در این بخش با ویژگیهای هرکدام از این چهار نوع آسیب رایج دیسک کمر آشنا میشوید.
بیرون زدگی دیسک خفیف
در بیرونزدگی دیسک خفیف، ساختار کلی دیسک هنوز سالم است، اما دیسک کمی پهنتر یا برجستهتر از حالت طبیعی خود میشود.
در این حالت، دیوارهی خارجی دیسک (حلقهی فیبری) سالم باقی مانده و فقط تحت فشار، کمی به بیرون قوس پیدا کرده است؛ درست شبیه لاستیکی که بادش کمی بیشتر از حد معمول شده باشد.
در این مرحله،
-
ماده داخلی دیسک هنوز در جای خود قرار دارد
-
فشار قابلتوجهی روی عصبها وارد نمیشود
-
تغییر شکل دیسک بیشتر ساختاری و خفیف است تا آسیب جدی
به همین دلیل، بسیاری از افراد در این مرحله یا هیچ علامتی ندارند یا فقط دچار درد خفیف و گاهبهگاه در ناحیه کمر میشوند، بهخصوص بعد از نشستن طولانی یا فعالیت سنگین.
بیرونزدگی دیسک متوسط
در بیرونزدگی دیسک متوسط، دیسک بیشتر از حالت خفیف از جای طبیعی خود بیرون میزند و این بار برجستگی آن معمولاً موضعی و مشخصتر است.
دیوارهی خارجی دیسک هنوز پاره نشده، اما ضعیف شده و اجازه داده بخش داخلی دیسک به سمت بیرون فشار بیاورد.
تفاوت اصلی با حالت خفیف این است که،
-
برجستگی دیسک دیگر یکنواخت نیست
-
ممکن است به یک سمت خاص بیرون زده باشد
-
احتمال تماس یا فشار نسبی روی ریشههای عصبی وجود دارد
در این مرحله، فرد معمولاً درد واضحتری در کمر احساس میکند و ممکن است درد به باسن یا پاها نیز انتشار پیدا کند، هرچند شدت علائم هنوز قابلتحمل است و معمولاً با درمانهای غیرجراحی کنترل میشود.
بیرون زدگی دیسک شدید
در بیرونزدگی دیسک شدید، دیسک بهطور قابلتوجهی از محل طبیعی خود خارج شده و فشار مشخص و مستقیم روی عصبهای نخاعی وارد میکند. در این وضعیت، دیواره خارجی دیسک بهشدت ضعیف شده و بخش داخلی دیسک بهصورت یک تودهی بزرگ به بیرون رانده شده است، اما هنوز کاملاً پاره نشده است.
تفاوت اصلی این مرحله با مرحله بیرونزدگی متوسط:
-
میزان بیرونزدگی بسیار بیشتر است
-
فشار عصبی واضح و مداوم وجود دارد
-
بدن دیگر نمیتواند بهخوبی با این فشار تطابق پیدا کند
در این حالت، علاوه بر درد شدید کمر، معمولاً درد تیرکشنده پا، گزگز، بیحسی یا ضعف عضلانی دیده میشود و علائم میتوانند روی فعالیتهای روزمره تأثیر جدی بگذارند.
پارگی دیسک کمر
پارگی دیسک شدیدترین شکل آسیب دیسک کمر است. در این وضعیت، دیوارهی خارجی دیسک پاره میشود و بخشی از مادهی داخلی دیسک از آن خارج میگردد.
گاهی این ماده فقط بیرون میزند و گاهی حتی بهصورت جداشده در کانال نخاعی قرار میگیرد.
تفاوت اساسی پارگی دیسک با بیرونزدگی شدید این است که،
-
در پارگی، دیسک فقط تغییر شکل نداده، بلکه ساختارش شکسته است
-
مادهی داخلی دیسک از محدودهی طبیعی خود خارج شده
-
خطر تحریک شدید عصبها بیشتر میشود
به همین دلیل، پارگی دیسک معمولاً با علائم شدیدتر و مداومتر همراه است و در برخی موارد ممکن است نیاز به درمانهای تهاجمیتر یا حتی جراحی وجود داشته باشد.
آیا بیرونزدگی دیسک کمر خطرناک است؟
بیرونزدگی دیسک کمر معمولاً خطرناک نیست و در بیشتر موارد با درمان غیرجراحی کنترل میشود. اما اگر باعث درد شدید، بیحسی، ضعف پا یا اختلال در کنترل ادرار شود، میتواند جدی باشد و نیاز به بررسی فوری دارد.
بیرون زدگی دیسک ۴ و ۵ (L4–L5)؛ شایعترین سطح
بیرونزدگی دیسک ۴ و ۵ (L4–L5) شایعترین نوع بیرونزدگی دیسک کمر است. این دیسک در بخش پایینی کمر، درست بالای لگن قرار دارد و بیشترین فشار وزن بدن و بیشترین میزان حرکت را تحمل میکند؛ به همین دلیل بیشتر از سایر دیسکها مستعد آسیب است.
از نظر اصول درمان، بیرونزدگی دیسک ۴ و ۵ تفاوت اساسی با سایر دیسکهای کمر ندارد و در اغلب موارد با درمانهای غیرجراحی مانند دارودرمانی، فیزیوتراپی و اصلاح سبک زندگی کنترل میشود.
تفاوت اصلی در این است که به دلیل درگیری عصبهای مهم پا، علائم آن زودتر ظاهر میشود و اگر شدید باشد، ممکن است نیاز به پیگیری دقیقتر یا درمان تهاجمیتری نسبت به برخی سطوح بالاتر ستون فقرات داشته باشد.
علائم بیرون زدگی دیسک کمر
علائم بیرونزدگی دیسک کمر همیشه بهصورت واضح و یکسان در همه افراد ظاهر نمیشوند و شدت آنها لزوماً با نوع یا نام دقیق آسیب دیسک یکسان نیست. ممکن است یک بیرونزدگی خفیف باعث درد قابلتوجه شود، در حالیکه در فردی دیگر حتی آسیب شدید دیسک علائم کمتری ایجاد کند.
به همین دلیل، علائم بیرونزدگی دیسک کمر را نه براساس شدت و انواع بیرونزدگی، بلکه بر اساس نوع بروز آنها به سه دسته خفیف، شدید و هشداردهنده تقسیمبندی کردهایم.
علائم خفیف تا متوسط
این علائم معمولاً زمانی دیده میشوند که بیرونزدگی دیسک هنوز فشار شدید و مداومی روی عصبها ایجاد نکرده است.
-
درد خفیف تا متوسط در ناحیه کمر
-
خشکی یا گرفتگی کمر، بهویژه در صبح
-
درد مبهم که با تغییر وضعیت بدن تغییر میکند
-
احساس فشار یا ناراحتی در پایین کمر بدون انتشار واضح به پا
علائم شدید
این علائم زمانی ایجاد میشوند که بیرونزدگی دیسک باعث فشار قابلتوجه روی ریشههای عصبی شود.
-
درد شدید و تیرکشنده از کمر به باسن، ران یا ساق پا
-
تشدید درد با سرفه و عطسه
-
گزگز یا بیحسی در پا یا انگشتان پا
-
احساس ضعف یا کاهش توان عضلانی پا
علائم هشداردهنده (اورژانسی)
این علائم نادر اما بسیار مهم هستند و میتوانند نشانه فشار شدید روی اعصاب نخاعی باشند
-
بیاختیاری ادرار یا مدفوع
-
بیحسی ناحیه داخلی رانها، اطراف مقعد یا ناحیه تناسلی
-
ضعف شدید یا پیشرونده در یک یا هر دو پا
علل بیرون زدگی دیسک کمر
بیرونزدگی دیسک کمر یک مشکل شایع هم در افراد جوان و هم در سنین بالا است و علل مختلفی از جمله فرسایش تدریجی دیسکها یا فشارهای مکرر و نادرست به ستون فقرات دارد. در این بخش هم با علل اصلی فتق دیسک کمر به ترتیب شایعبودن آشنا میشوید.
-
افزایش سن و فرسایش دیسکها (کاهش آب و انعطافپذیری دیسک)
-
نشستن طولانیمدت و وضعیت بدنی نادرست هنگام کار یا رانندگی
-
بلند کردن اجسام سنگین به شکل نادرست یا انجام حرکات ناگهانی
-
اضافه وزن و چاقی که فشار بیشتری به دیسکهای کمر وارد میکند
-
ضعف عضلات شکم و کمر و کمتحرکی
-
کارهای فیزیکی سنگین یا حرکات تکراری در شغل یا ورزش
-
آسیب یا ضربه مستقیم به کمر (کمتر شایعتر از موارد بالا)
-
عوامل ژنتیکی و زمینه خانوادگی در برخی افراد
درمانهای غیرجراحی دیسک کمر
در بیشتر موارد، بیرونزدگی دیسک کمر بدون جراحی قابل کنترل و درمان است. بهویژه در دیسکهای خفیف تا متوسط و حتی بسیاری از موارد شدید، علائم با درمانهای غیرجراحی بهتدریج کاهش پیدا میکنند و نیازی به عمل جراحی نیست.
هدف از درمانهای زیر درمانها کاهش درد، کم کردن فشار روی عصبها و کمک به بازگشت فرد به فعالیتهای روزمره است.
دارودرمانی
داروها معمولاً برای کاهش درد و التهاب استفاده میشوند و به کنترل علائم در دورههای حاد کمک میکنند. این داروها ممکن است شامل مسکنها، داروهای ضدالتهاب یا شلکنندههای عضلانی باشند و معمولاً بهصورت کوتاهمدت و تحت نظر پزشک مصرف میشوند.
فیزیوتراپی
فیزیوتراپی نقش مهمی در درمان غیرجراحی دیسک کمر دارد. این روش با تمرینهای هدفمند، به تقویت عضلات کمر و شکم، افزایش انعطافپذیری و کاهش فشار روی دیسک کمک میکند و در بسیاری از بیماران باعث بهبود پایدار علائم میشود.
اصلاح سبک زندگی و وضعیت بدنی
اصلاح نحوه نشستن، خوابیدن، ایستادن و بلند کردن اجسام یکی از مهمترین بخشهای درمان دیسک کمر است. بسیاری از علائم با اصلاح عادتهای نادرست روزمره بهطور قابلتوجهی کاهش پیدا میکنند.
استراحت نسبی و کنترل فعالیت
در دورههای درد شدید، کاهش موقت فعالیتهای سنگین میتواند به آرام شدن التهاب کمک کند. منظور از استراحت، بیحرکتی کامل نیست، بلکه پرهیز از حرکاتی است که درد را تشدید میکنند.
کمپرس گرم یا سرد
استفاده از کمپرس سرد در مراحل اولیه درد میتواند التهاب را کاهش دهد و کمپرس گرم به شل شدن عضلات و کاهش گرفتگی کمک میکند. انتخاب گرما یا سرما معمولاً به نوع درد و ترجیح فرد بستگی دارد.
تزریقهای درمانی
در مواردی که درد شدید است و به درمانهای سادهتر پاسخ نمیدهد، تزریق داروهای ضدالتهاب در اطراف ریشههای عصبی میتواند به کاهش درد کمک کند. این روش معمولاً برای کنترل علائم استفاده میشود و جایگزین درمانهای اصلی نیست.
کنترل وزن و تقویت عضلات مرکزی بدن
کاهش وزن اضافی فشار واردشده به دیسکهای کمر را کم میکند. همچنین تقویت عضلات مرکزی بدن (شکم و کمر) باعث پایداری بیشتر ستون فقرات و کاهش احتمال تشدید علائم میشود.
درمان دیسک کمر با جراحی
جراحی دیسک کمر معمولاً آخرین گزینه درمانی است و فقط در مواردی انجام میشود که درمانهای غیرجراحی مؤثر نبودهاند یا علائم شدیدی مانند ضعف پیشرونده پا، درد غیرقابلتحمل یا علائم هشداردهنده عصبی وجود داشته باشد.
در بیشتر موارد درد و سایر علائم طی چند هفته پس از جراحی کاهش پیدا میکندو دوره نقاهت هم با توجه به نوع جراحی و شرایط فرد معمولاً چند هفته تا چند ماه طول میکشد.
انواع رایج جراحی دیسک کمر عبارتاند از:
-
دیسککتومی (Discectomy): برداشتن بخش بیرونزده یا آسیبدیده دیسک برای کاهش فشار روی عصب
-
میکرودیسککتومی (Microdiscectomy): نوع کمتهاجمی دیسککتومی با برش کوچکتر و دوره بهبود کوتاهتر
-
لامینکتومی (Laminectomy): برداشتن بخشی از استخوان مهره برای ایجاد فضای بیشتر برای عصبها
-
جراحیهای کمتهاجمی ستون فقرات: روشهایی با آسیب کمتر به بافتها و بازگشت سریعتر به فعالیت
-
فیوژن مهرهها (Spinal Fusion): اتصال دو مهره در موارد خاص و بیثباتی شدید ستون فقرات
اگر دیسک کمر دارید، این ۵ نکته را رعایت کنید!
خوشبختانه برجستگی یا بیرونزدگی دیسک کمر در بیشتر موارد قابل کنترل است و میتوان با رعایت چند نکته ساده در کنار درمان اصلی، از تشدید و پیشرفت آن پیشگیری کرد. در این بخش ۴ پیشنهاد عملی ساده در زمینه سبک زندگی و استفاده از ابزارهای طبی مناسب میدهیم تا سریعتر و سادهتر روند درمان خود را طی کنید.
۱. وضعیت نشستن و خوابیدن خود را اصلاح کنید
صاف نشستن، استفاده از پشتی مناسب و خوابیدن به پهلو با بالش بین زانوها میتواند فشار روی دیسک کمر را بهطور محسوسی کاهش دهد.
۲. از بلند کردن اجسام سنگین و حرکات ناگهانی پرهیز کنید
خم شدن ناگهانی، چرخش سریع کمر یا بلند کردن بار سنگین از زمین میتواند علائم دیسک را تشدید کند و روند بهبود را به تأخیر بیندازد. از انجام این نوع فعالیتها حداقل تا اتمام روند درمان بپرهیزید.
۳. فعال بمانید، اما بهصورت کنترلشده
بیتحرکی طولانیمدت به اندازه فعالیت بیشازحد برای دیسک مضر است به همین دلیل سعی کنید پیادهروی سبک و حرکات توصیهشده فیزیوتراپیست را در برنامه روزانه خود قرار دهید.
۴. در صورت نیاز از کمربند طبی مناسب (پلاتینر) استفاده کنید
کمربند پلاتینر (یا پلاتینر تراپی) صرفا یک کمربند طبی نیست بلکه با اتصال به برق و با استفاده از ۳ نوع فناوری، گرمای مطبوع و موثری را در بافت عضلات کمر ایجاد میکند که باعث بهبود گردش خون و رفع گرفتگی و اسپاسم عضلات کمر میشود و درمان دیسک را تسریع میکند.
سوالات متداول
بیرونزدگی دیسک کمر در کدام سنین شایعتر است؟
بیرونزدگی دیسک کمر بیشتر در سنین ۳۰ تا ۵۰ سالگی دیده میشود؛ زمانی که دیسکها بهتدریج آب و انعطافپذیری خود را از دست میدهند. با این حال، در جوانان پرتحرک یا افراد با سبک زندگی کمتحرک نیز ممکن است رخ دهد.
بیرونزدگی دیسک کمر به انگلیسی چه میشود؟
بیرونزدگی دیسک کمر در پزشکی به اصطلاحات مختلفی گفته میشود، از جمله Disc Bulge، Disc Protrusion و Disc Herniation. انتخاب اصطلاح دقیق به شدت و نوع آسیب دیسک بستگی دارد و معمولاً در گزارش MRI مشخص میشود.
فرق پارگی و بیرونزدگی دیسک چیست؟
در بیرونزدگی دیسک، دیسک تغییر شکل میدهد اما پوسته خارجی آن پاره نمیشود. در پارگی دیسک، این پوسته شکافته شده و ماده داخلی دیسک خارج میشود. پارگی معمولاً شدیدتر است و احتمال درگیری عصب در آن بیشتر است.
آیا بیرونزدگی دیسک قابل برگشت است؟
در بسیاری از موارد، بهویژه بیرونزدگیهای خفیف تا متوسط، علائم با درمانهای غیرجراحی کاهش مییابد و دیسک بهطور نسبی ترمیم میشود. اگرچه دیسک کاملاً به حالت اولیه برنمیگردد، اما درد و محدودیت حرکتی میتواند برطرف شود.
بیرونزدگی دیسک و تنگی کانال نخاعی چه ارتباطی دارند؟
بیرونزدگی دیسک میتواند با اشغال فضای کانال نخاعی، باعث یا تشدید تنگی کانال نخاعی شود. این موضوع بهویژه در موارد شدید یا همراه با تغییرات استخوانی دیده میشود و میتواند علائم عصبی را تشدید کند.
دیه بیرونزدگی دیسک کمر ۱۴۰۴ چقدر است؟
میزان دیه بیرونزدگی دیسک کمر عدد ثابتی ندارد و به نظر پزشکی قانونی، شدت آسیب و میزان نقص ایجادشده بستگی دارد. تعیین دیه در هر پرونده بهصورت جداگانه انجام میشود و باید توسط مرجع قانونی اعلام شود.
بیرونزدگی دیسک با استراحت خوب میشود؟
استراحت کوتاهمدت میتواند به کاهش درد کمک کند، اما استراحت طولانی و بیتحرکی معمولاً باعث ضعف عضلات و بدتر شدن علائم میشود. بهبود دیسک معمولاً نیازمند ترکیبی از استراحت نسبی، حرکت کنترلشده و درمان مناسب است.
بیرونزدگی دیسک بدتر است یا پارگی دیسک؟
پارگی دیسک معمولاً شدیدتر از بیرونزدگی دیسک محسوب میشود، زیرا در آن ماده داخلی دیسک از پوسته خارج شده است. با این حال، شدت علائم در هر دو حالت به میزان فشار روی عصب بستگی دارد، نه فقط نام آسیب.
بیرونزدگی دیسک در بارداری خطرناک است؟
بیرونزدگی دیسک در بارداری معمولاً خطرناک نیست، اما بهدلیل افزایش وزن و تغییرات بدنی ممکن است علائم تشدید شود. درمان در این دوران باید محافظهکارانه و تحت نظر پزشک انجام شود و معمولاً از جراحی پرهیز میشود.
آیا فتق دیسک کمر خطرناک است؟
فتق دیسک کمر همیشه خطرناک نیست، اما در صورت ایجاد فشار شدید روی عصبها میتواند باعث درد شدید، بیحسی یا ضعف عضلانی شود. شدت علائم و پاسخ به درمان تعیین میکند که آیا وضعیت جدی است یا خیر.
برای بیرونزدگی دیسک کمر چه ورزشی انجام بدهیم؟
ورزشهای ملایم و کنترلشده مانند پیادهروی، تمرینهای کششی سبک و حرکات تقویتکننده عضلات شکم و کمر مفید هستند. حرکات باید متناسب با وضعیت فرد و ترجیحاً تحت نظر پزشک یا فیزیوتراپیست انجام شوند.
